Travmalar, Biyolojik Olarak Gelecek Kuşaklara Aktarılabilir

Tarihin her devrinde hayata güç bir başlangıç yapan milyonlarca insan oldu, oluyor ve olmaya da devam edecek üzere görünüyor. Kitlesel yok oluşlar, savaşlar ve ekonomik buhranlar nedeniyle pek çok jenerasyon, potansiyelini nitekim ortaya koyamadan yeryüzünü terk etti. O jenerasyonların torunları ise geçmişte yaşananları, hiçbir vakit yalnızca bir anı olarak görmedi; bilakis bütün hayatları, içinde bile olmadıkları geçmişlerine nazaran şekillendi.

2020 yılı, salgının başını çektiği felaketler zinciri olarak tarihte yerini aldı. Milletlerarası tansiyonların tavan yaptığı bir devirdeyken yaşanan pandemi süreci, toplumların her katmanında, her bireyi etkiledi. Hatta yeni olağanın getirdiği dijitalleşme sürecinden kârlı çıkan Amazon şirketler bile kaygılı, zira insanların tüketim güçleri giderek azalıyor. Bunun yanı sıra hem ülkemizde hem de dünyada insanların hayatı giderek daha gerilimli, travmatik ve hüzün dolu bir hale geliyor.

Bütün dünya, 21. yüzyılda birinci kez ateşi görmeden yangını, silahı görmeden savaşı deneyimliyor. Bugün yaşananların tesiri hiç kuşkusuz yarını da tesiri altına alacak. Pekala genetik bilimi bu hususta ne diyor? Birtakım araştırmaların sonuçlarına nazaran bugün yaşadığımız problemler, genetik olarak değil lakin biyolojik olarak gelecek kuşağa aktarılabilir.

Sahip olduğumuz tüm özellikler, yalnızca DNA’lar ile gelecek jenerasyonlara aktarılmıyor. Bu işin bir de “epigenetik” boyutu var. İşte burada zincir kopuyor:

BBC’nin haberine nazaran yaşadığımız ortamdaki değişikliklere nazaran DNA’larımıza kimyasal etiketler eklenir ya da çıkarılır. Bu etiketler de ilgili genleri açıp kapatırlar, böylelikle değişen şartlara daha süratli ahenk sağlarız. Lakin kelam konusu tesir daima devam ederse değişen genler kalıcı olur, çocuklarımıza, torunlarımıza aktarılır. Bu genler, genelde cilt ve göz rengi üzere fizyolojik özelliklerimizi belirlerler. Lakin sahip olduğumuz özelliklerin gelecek jenerasyona aktarılması için tek araç DNA, yani genetik değildir.

Genetik dışında jenerasyondan kuşağa aktarılan özellikleri inceleyen bilim koluna da “epikgenetik” denir. Evrim Ağacı’ndan Baha Patlar’a nazaran epigenetik bilimi, yaşadığımız etrafın üzerimizdeki tesirlerini gelecek jenerasyona, hatta birkaç jenerasyon sonraki torunlarımıza bile nasıl aktarıldığını inceler. Kısaca DNA’larımız değişmese bile “epigenomlarımız” değişebilir. Örneğin genetik olarak çok yakın DNA dizilimlerine sahip tek yumurta ikizleri, epigenomları farklı olduğu için farklı karakteristik özelliklere sahip olabilirler. Birebir şey ikiz olmasalar bile bir dede ile torunu için de geçerlidir.

Travma sonrası gerilim bozukluğu, anksiyete ve depresyon bizi biyolojik olarak değiştiriyor. Bu değişimler de büyük ihtimalle gelecek kuşaklara aktarılıyor:

Zürih Üniversitesi’nde misyonlu hudut bilimci Ali Jawaid, bu mevzuyu en yakından gözlemleyen bilim insanlarından birisi. Kendisi, Pakistan’ın başşehri İslamabad ve Multan kentinde yaşayan, savaşlarda anne ve babalarını kaybetmiş yetim çocukları yakından inceleme fırsatı yakaladı; ebeveynlerinden ayrılmış olmanın yarattığı duygusal travmaların ve gerilim bozukluklarının biyolojik durumlarını nasıl etkilediğini merak etti.

Bulgulara nazaran kelam konusu çocuklar, içinde bulundukları durumdan o kadar uzun müddet boyunca etkilendiler ki yaşadıkları değişimleri, kendi çocuklarına da aktarabilecekleri anlaşıldı. Yani savaşta ailesini yitiren bir çocuğun torunları bile, şartları ne kadar uygun olursa olsun tıpkı travmanın tesirlerini yaşayabiliyor. Benzeri bir durum, II. Dünya Savaşı’ndaki soykırımdan kurtulanların torunlarında da görülmüş, çocuklarının biyolojik ve sıhhat açısından etkilendikleri tespit edilmişti.

II. Dünya Savaşı’ndaki soykırımdan kurtulanların torunları, hiç görmedikleri o travmaların biyolojik izlerini taşıyor:

New York’ta bulunan Icahn Tıp Okulu’nda vazifeli Rachel Yehuda, II. Dünya Savaşı’ndaki soykırımdan kurtulan 40 kişinin bugün hayatta olan torunları üzerinde bir araştırma yaptı. Bulgularına nazaran gerilim hormonu salgılanmasında rol oynayan katalizör, savaştan kurtulanların torunlarında da eser ölçüde tesir gösteriyor. Büyüklerinizin yaşadıkları acıları bugün biyolojik olarak taşığıdınızı düşünün…

Öbür taraftan Yehuda’ya nazaran travmanın kalıtsal bir tesiri olup olmadığını “kesin bir halde söylemek” için erken bir devirdeyiz. Hatta Yehuda, medyanın kelam konusu bulguları çok abarttığını ve çarpıttığını vurguluyor. Bu nedenle aldatıcı haberlerin, sonraki jenerasyonları en az epigenetik tesirler kadar kalıcı olarak etkilediğini belirtiyor.

Günümüzden 50 yıl sonra yaşayacak gençlere büyük bir “sosyal miras” bırakabiliriz:

Elbette bu yargıda katılığa varmak güç, zira tecrübelerin epigenetik tesirlerini araştırmak için her vakit yıkıcı örneklerle yüzleşmek gerekiyor. Bu yüzleşme, bilim insanları için ateşte yürümek üzere. Lakin araştırılması ve anlaşılması gerekiyor. Washington Eyalet Üniversitesi biyoloğu Michael Skinner, bu bahiste ScienceMag’e aşağıdaki açıklamalarda bulunuyor: “Büyükanne ve büyükbabanızın maruz kaldığı şeyler hastalık riskinizi değiştiriyorsa, bugün yaşadığınız şeyler de torunlarımızı etkiliyor demektir. Bu hakikaten korkutucu bir şey.”

Skinner’in bu bahiste hayvanlar üzerinde yaptığı bir araştırmaya nazaran, travmatik tesirlerle meydana gelen epigenetik değişiklikler, birden fazla jenerasyona aktarılabiliyor. Şayet travmalar insanlarda da misal halde epigenetik tesirleri tetikliyorsa başta akıl sıhhati olmak üzere, başka sıhhat sıkıntılarının da toplumsal bir miras olarak gelecek kuşaklara aktarılacağı manasına geliyor. Aslında daha evvelki araştırmalar ve örnekler de bunu gösteriyor.

Bilim dünyasında, travma sonucundaki epigenetik tesirlerin gelecek jenerasyonlara nasıl aktarıldığını aydınlatmak için ağır bir uğraş var. O denli ya da bu türlü bulgular gösteriyor ki bugün yaşadığımız meşakkatlerin bizde yol açtığı değişimler; yarın tahminen de daha standart ve olağan bir hayat sürecek torunlarımızı da etkileyebilir. Bunun sorumlusu ise Dünya’nın Güneş etrafındaki 365 günlük 1 çeşidi ile tamamlanan 2020 yılı değil, daha çok biziz.

Âlâ bir haberle bitirelim: Şayet epigenetik değişimlerin biyolojimizi nasıl etkilediği, bunun gelecek kuşaklara nasıl aktarıldığı çözülürse, tedavileri daha kolay bir hale gelecek. Umarız o günler geldiğinde herkesin tedaviye daha kolay ulaşabilmesi de sağlanır.

  • Kaynaklar: BBC, Sciencemag, Evrim Ağacı