İnsan Zekâsını Etkileyip Etkilemediği Her Periyot Tartışılagelen Ruhsal Fenomen: Mozart Tesiri

Klasik müzik dinlemek insanın zekâsını geliştirir mi? 

Farklı bakış açıları kazandırır, zihninin derinlerine daha kolay inmesini sağlar mı?

Yıllardır bir kent efsanesi olarak duyduğumuz bu bilginin gerçeklik hissesi nedir? 

İşte tüm taraflarıyla ele aldığımız ruhsal fenomen: “Mozart Etkisi”.

Alın çayınızı kahvenizi, müzik eşliğinde uzun bir psikoloji seyahatine çıkalım!

1. Mozart kimdir?

Olağan ki Mozart’ı bilmeyen çok az insan vardır lakin yeniden de kısaca tanıtalım. Tam ismi Wolfgang Amadeus Mozart olan sanatçı 1756 yılında Avusturya’da doğmuştur. Daha 3 yaşındayken piyanosunun başına geçip çalmaya başlayan bir sanatçıdır. 8 yaşına geldiğinde ise birinci senfonisini yazmıştır. 12 yaşına gelince birinci operasını tamamlamıştır.

1791 yılında, 35 yıllık hayatı sona eren sanatçı, bu kısa hayatına 625 eser sığdırmıştır. Bu kadar kısa yaşama bu kadar fazla eser sığdırması, onu her beşere nasip olmayan bir üne ve tanınırlığa kavuşturmuştur.

2. Mozart ve psikoloji bilimi

Mozart’ın bilhassa Türk marşı ve 40. senfonisi bugün tüm dünyada severek dinlenen yapıtlarının başında gelir. Bu türlü bir müzik dehası, salt klasik müzik tutkunlarını değil, çok çeşitli platformdan insanı etkilemiştir. Onun isminin geçtiği ve yapıtlarından ilham alınarak araştırmaların yapıldığı bilim kolları içinde psikoloji bilimi de bulunmaktadır.

3. Klasik müzik ve insan psikolojisi

Klasik müzik, kökeni Avrupa’ ya dayanan çok sesli bir müziktir.  Her ne kadar doğu kültürü içinde halk müzikleri kadar yer edinememiş olsa da her kültürden çok sayıda müzik tutkununun severek dinledikleri bir biçim olarak, insan psikolojisi üzerinde olumlu tesir yarattığı geçmişten beri söylenmektedir.

Psikoloji üzere insan davranışlarını inceleyen bir bilim kısmı, müziğin organizma üzerindeki tesirleri ile yakından ilgilenmiştir. Lakin müzik ve psikoloji ortasındaki ilişkisel taramalarda değişken olarak klasik müziğin öteki müzik tiplerinden daha çok kullanıldığı görülmektedir.  Bilim adamları klasik müziğin beşerden hayvana hatta bitkiye kadar çeşitli canlı tiplerindeki tesirlerini incelemiştir. Bu araştırma ve deney çalışmaları “klasik müziğin ineklerde süt imalini arttırdığından”, “çiçeklerin büyümesini hızlandırmaya” kadar uç örnekleri de içeren bulgular ortaya koymuştur.

Klasik müzikle ilgili çalışmaların en bilinen sonuçlarından birisi anne karnından itibaren klasik müzik dinletilen bebeklerin daha zeki olduğu inancıdır. Bu da bizi Mozart Etkisi’ne götürüyor.

4. Mozart Tesiri nedir?

En kolay tarifi ile klasik müziğin insan ve canlılar üzerindeki tesirlerine kısaca “Mozart Etkisi” denilmektedir. Mozart müziği hususa yönelik araştırmaların odak noktasını oluşturmaktadır. Elbet bu durumda, Mozart’ın bestelerinde hayata çocuksu bir hassaslıkla bakarken sevgi, sevinç, coşku üzere olumlu hisleri işlemesinin rolü azımsanamayacak derecededir.

5. Mozart Etkisi’nin ortaya çıkışı

Klasik müzik, kökleri tarih öncesi çağlara kadar uzansa da, bildiğimiz formuna ve enstrümanlarına Rönesans’tan başlayarak kavuşur. Geçmişi bu kadar uzun ve örnekleri bu kadar çeşitli olan klasik müzik doğal olarak pek çok çalışmaya da husus olmuş.

6. Neden Mozart?

1991’de Alfred A. Tomatis’in Neden Mozart? (Pourquoi Mozart?) isimli kitabında ortaya attığı klasik müziğin zekâ üzerindeki tesirine yönelik teorisi, iki yıl sonra Frances Rauscher ve arkadaşları tarafından geliştirilmiştir. 

Rauscher ve arkadaşlarının çalışmalarının sonucunda, araştırmaya katılan bireylerin algısında bir Mozart sonesini dinledikten sonraki birinci 15 dakikada, bir yükseliş olduğu gözlemlenmiştir.

7. Rauscher ve arkadaşlarının çalışmaları

1993’te Nature mecmuasında yayınlanan Rauscher ve arkadaşlarının yaptığı bir araştırma dayanılmaz ilgi görmüştür. Kaliforniya Üniversitesi’nde 36 üniversite öğrencisine Mozart’ın 2 piyano için bestelenen Re majör piyano sonatını (K.448) 10 dakika dinletirdiler. Sonra Stanford-Binet Zekâ Testi’nde uzaysal zamansal (spasyaltemporal) yeteneklerde (kağıt katlama ve kesme becerileri) 8-9 puan artış tespit ettiler. Bu müziğin, beynin uzaysal fonksiyon performansını arttırdığını göstermektedir.

8. Klasik müzik zekâyı arttırır mı?

Üstte bahsettiğimiz çalışmanın detaylı deneysel boyutu ise şu formdadır; Rauscher ve arkadaşları denekleri üç kümeye ayırmışlardır. Bir kümeye 10 dakika Mozart’ın bir yapıtını,  bir kümeye da diğer bir mistik müzik dinletmişlerdir. Üçüncü kümeye hiçbir müzik dinletmemişlerdir. Daha sonra onlara uzaysal-mekansal maharetleri ölçen bir aktiflik yaptırmışlardır. Bu çalışmanın sonucunda Mozart dinleyen küme bu aktifliği çok daha âlâ yapmıştır. Bunun üzerine “Klasik müzik bilişsel marifetleri artırıyor.” diye bir sonuç çıkarmışlardır.

Rauscher ve arkadaşları “Bu bilişsel gelişimdeki artış ise 8 ile 10 puanlık bir IQ skoru artışına denk geliyor.” diye bir tabir kullanmışlardır. İşte bu şanssız söz günümüze kadar gelen “Klasik müzik zekâyı artırır”. yanılgısının başlangıcı olmuştur.

Yani aslında bu tesir zekâyı direkt olarak artırmıyor. İşitme ve uzaysal marifetlerde artış gösteriyor. Esasen klasik müzik genel manada ruhu dinlendirdiği için, ruh halinde güzellik, huzur duyma olması çok olağan. Ancak Mozart’ın kelam konusu olan bu yapıtı incelendiğinde frekansının yüksek olduğu saptanmıştır. Bildiğimiz üzere uykuda beyin dalgalarımız en düşük frekansta iken, öğrenme ve dikkat halinde frekans artar. Tahminen tüm olay bununla ilgili?

9. Mozart Etkisi’nin tesirleri

Netlik kazanmasa da Mozart Tesiri gazete ve mecmualarda çok yer aldı. Magazinsel bir hal aldı, “Bebeklerin zekâsı artar mı?”, “Gebe bayan karnına teyp dayayıp bebeğe müzik mi dinletsin?”, “Sınavlardan evvel K.448 dinlenirse daha mı başarılı olur?” üzere sorular belirdi.

Vakitle ortaya atılan bu bulgu basın tarafından büyütüldü. “Klasik müzik zekâyı 10 puan artırıyor.” diye manşetler atıldı. Daha sonra durumu oyuncak şirketleri sahiplendi. Zira oyuncak sanayisi çok güzel biliyordu ki, yalnızca Mozart dinleterek bir fark yaratmak, aileler için kolay ve ucuz bir prosedürdü. Bütün aileler bunu basitçe deneyebilir ve bu fikir çok güzel pazarlanabilirdi.

Mozart Tesiri ismi altında milyonlarca CD satıldı. Böylelikle bu yanılgı kamuoyunda daha da pekişti. Bu CD’lerin kimileri ‘Anneler ve Babalar için Mozart’, ‘Yeni Doğan Çocuğunuzun IQ’sunu Artırmak için Mozart’ üzere isimler altında satıldı. O denli ki ABD’de kimi eyaletlerde bu CD’ler anne babalara ücretsiz dağıtılmaya başlandı.

10. Epilepsi, alzheimer ve ruhsal kökenli hastalar için Mozart Tesiri

Mozart tesiri yanılgısı artınca, diğer araştırmacılar bu etkiyi daha derinlemesine araştırmaya karar verdiler. Öteki araştırmalarda da birinci araştırmaya emsal sonuçlar bulundu. Klasik müzik dinlemek o anda performansı artırıyor lakin bunun tesiri birinci araştırmada olduğu üzere en fazla yarım saat sürüyor.

1998’de Alzheimer hastalarına Mozart dinletilince uzaysal-zamansal muhakemenin güçlendiğini görülmüştür. Bu epilepsi hastaları üzerinde de denenir, K.448 dinleyenlerde epilepsi (sara) nöbetlerinde azalma görülür. 

Illinois Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden sara konusunda uzman nörolog John Hughes, Mozart’ın müziğinin tedavi edici tarafı açısından en uygun sonucu verdiğine inanıyor. 

Ayrıyeten tabiplerin klinik çalışmalarında hastalarına Mozart dinleterek müziğin tedavi gücünden yararlanması, uzun yıllardır bilinen bir uygulamadır. Bugün dünyanın birçok yerinde ruhsal kökenli hastalar için Mozart Tesiri bir şifa olarak görülmektedir.

11. İlkel toplulukların Mozart ile imtihanı

Bundan yıllar evvel bir Fransız alımlar kümesi Afrika’ya bir sefer düzenlerler. Hedefleri, orada karşılaşacakları ilkel topluluklara çeşitli klasik batı müziğini bant kayıtlarından dinleterek onların reaksiyonlarını gözlemlemektir. Hakikaten de bir kısım ilkel Afrikalıya, fazla sokulmadan, evvel W. A. Mozart’ın yapıtlarını dinletirler. İlkel topluluk çalınan müziği dikkatle, lakin sakin bir biçimde dinler. Sıra L. Van Beethoven’ in yapıtlarına gelince ilkel topluluk öfkelenip, kızarak saldırganlık belirtileri göstermeye başlar.

12. Bitkiler ve hayvanlar için Mozart Tesiri

Birtakım araştırmacılar bitkilerin neden sabahları açıp uzunluklarının uzadığına dair bir araştırmada sebebin sabah erken saatlerinde kuşların ötmesi olabileceğinden yola çıkarak; bitkilere farklı stilde müzik dinletmişlerdir.

Buna emsal halde ineklerin süt randımanını, tavukların yumurta sayısının artışını inceleyen araştırmalar da var. Sonuçları benzeri formda klasik müziği birinci yapıyor. Lakin klasik müzik içinde de Mozart’ın yeri ve besteleri farklı bir pozisyonda. 

Yapılan bir öteki deneyde ise Mozart dinletilen farelerin labirentte yollarını daha rahat buldukları, Alzheimer hastalarının olağana dönmelerinde yararının olduğu belirlenmiş. 

Bu cins çalışmalar sonraki yıllarda beşerler üzerinde klasik müzik-olumlu psikoloji algısını geliştirerek, Mozart Tesiri kavramını genişlemiştir. Ancak Mozart’ın müziğinin faydaları konusundaki tezlerin pek birden fazla şahsî hikayelere dayanıyor.

13. Psikoterapi yerine Mozart

Parisli ressam Katia Eliard 8 ay boyunca tertipli aralıklarla Mozart’ın müziğini dinleyerek 10 yıllık psikoterapiden daha fazla fayda sağladığını düşünüyor. Eliard’ın tedavi olduğu Paris’teki psikiyatri kliniğinin kurucusu hekim Alfred Tomatis, çocuklarda görülen ruhsal bozuklukların ve yetişkinlerdeki depresyonun Mozart müziği ile tedavi edilebileceğini ileri sürüyor. 

Klasik müzik terapistleri Tomatis’in metotlarına kuşku ile yaklaşırken, Polonya’da öğrenme zorluğu çeken çocuklar Tomatis’in yolları ile tedavi ediliyor.

14. Öğrenme zorluğu ve hiperaktivite sorunu için Mozart

Londra’nın banliyölerinden Richmond’da oturan Jackie Hindley 6 yaşındaki oğlu Lawrence’ın bu formülden büyük fayda sağladığını söz ediyor. Öğrenme zorluğu ve hiperaktivite sorunu olan Lawrence’ın birkaç seanslık Mozart terapisinden sonra konuşmalara daha etkin olarak katıldığı ve söylenenlere reaksiyon verdiği gözlemlenmiş.

15. Klasik müzik bilişsel zekâyı nasıl arttırıyor?

Doğal burada sorulacak diğer bir soru var. Klasik müzik, zekâyı artırmasa da bilişsel işlevlerde bir artışa yol açıyor. Bu da kıymetli. Pekala, bu neye bağlı? Araştırmacılar görüyor ki her klasik müzik yapıtı bu etkiyi yaratmıyor. Yalnızca duygusal olarak kişiyi harekete geçiren eserler bu etkiyi oluşturuyor.

Örneğin, Albinoni’ye ilişkin depresif klasik müzik yapıtları ya da “relaxation” müzikleri tıpkı etkiyi yaratmıyor. Yani klasik müzik, klasik müzik olduğu için değil, duygusal hareketlilik sağladığı için bu kısa vadeli etkiyi yaratıyor.

Bu cins eserler, beyni uyanık tutarak, beynin daha âlâ işlev göstermesini sağlıyor. Emsal bütün eserler tıpkı etkiyi yaratıyor.

16. Sonuç

Sonuç olarak “Klasik müzik zekâyı artırır.” tabiri büsbütün bir yanılgı. Olağan yanlış anlaşılmasın. Bu bulgular klasik müzik berbattır demek değil. Yalnızca zekâyı artırmıyor demek.

Çocuğunuzun hem zekâsını hem de duygusal zekâsını artırmak istiyorsanız, yapmanız gereken en kıymetli şey onunla daima etkileşim içinde olmak. Keşfetmesine imkan sağlamak ve öz paha şuurunu geliştirmek.

Son yapılan bilimsel araştırmalar, müzik dinleyen insanların beyinlerinde çok sayıda farklı bölgenin aktif duruma geçtiğini gösteriyor. Ayrıyeten beynin müziğe reaksiyon veren bölgeleriyle, uzamsal muhakemeden sorumlu bölgelerinin bir noktada kesiştiği de görülüyor. Lakin birtakım müzik kesimlerinin beyni, niye başka modüllerden daha fazla uyardığı konusunda kimse kesin bir şey söyleyemiyor.

Araştırmanın ortaya çıkmasını sağlayan Rauscher bile bu gelişmeler karşısında büyük şaşkınlık yaşamakla birlikte bulgularının yanlış anlaşıldığını düşünüyor: 

‘Ben Mozart dinleyen insanların zekâ seviyelerinde artış olacağını söylemedim. Kelam konusu araştırmamın sonucunda Mozart dinleyen öğrencilerin uzamsal muhakemelerinin süreksiz bir mühlet için geliştiğine dikkat çektim. Meğer güya ben Mozart dinleyen öğrencilerin IQ’larında kalıcı artışlar olduğunu söylemişim üzere algılanıyorum.’

Bonus

17. Mozart 40. Senfoni Dinle

Kaynaklar;1 2 3 4 5 6

Onedio IQ’yu Facebook’tan takip etmeyi unutmayın!